Bhagavad Geeta Chapter 1

श्लोक संख्यामूल संस्कृत श्लोकहिन्दी अर्थEnglish Meaning
1.1धृतराष्ट्र उवाच । धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥धृतराष्ट्र ने कहा: हे संजय! धर्मभूमि कुरुक्षेत्र में युद्ध की इच्छा से एकत्र हुए मेरे पुत्रों और पाण्डु के पुत्रों ने क्या किया?Dhritarashtra said: O Sanjaya, what did my sons and the sons of Pandu do when they assembled, eager to fight, on the sacred field of Kurukshetra?
1.2सञ्जय उवाच । दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥संजय ने कहा: उस समय राजा दुर्योधन ने पाण्डवों की सेना को युद्ध-व्यूह में व्यवस्थित देखकर अपने आचार्य द्रोण के पास जाकर ये शब्द कहे।Sanjaya said: Seeing the Pandava army arranged in battle formation, King Duryodhana approached his teacher Drona and spoke these words.
1.3पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥हे आचार्य! आपके बुद्धिमान शिष्य, द्रुपदपुत्र द्वारा व्यवस्थित की गई पाण्डु-पुत्रों की इस विशाल सेना को देखिए।O teacher, behold this mighty army of the sons of Pandu, arranged by your intelligent disciple, the son of Drupada.
1.4अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥इस सेना में बड़े-बड़े धनुर्धारी वीर हैं, जो युद्ध में भीम और अर्जुन के समान हैं—युयुधान, विराट और महारथी राजा द्रुपद।Here are mighty archers, heroes equal to Bhima and Arjuna in battle: Yuyudhana, Virata, and the great warrior Drupada.
1.5धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥धृष्टकेतु, चेकितान, पराक्रमी काशिराज, पुरुजित, कुन्तिभोज और मनुष्यों में श्रेष्ठ शैब्य भी हैं।Also present are Dhrishtaketu, Chekitana, the valiant King of Kashi, Purujit, Kuntibhoja, and Shaibya, foremost among men.
1.6युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥पराक्रमी युधामन्यु, वीर उत्तमौजा, सुभद्रा-पुत्र अभिमन्यु और द्रौपदी के पुत्र—ये सभी महारथी हैं।The valiant Yudhamanyu, the powerful Uttamauja, the son of Subhadra, and the sons of Draupadi—all are great warriors.
1.7अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम । नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥हे द्विजश्रेष्ठ! अब हमारी सेना के प्रमुख योद्धाओं को भी जान लीजिए। आपकी जानकारी के लिए मैं उनके नाम बताता हूँ।O best of the twice-born, now learn about the distinguished leaders of our army. I shall name them for your information.
1.8भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥आप स्वयं, भीष्म, कर्ण, युद्ध-विजयी कृपाचार्य, अश्वत्थामा, विकर्ण और सोमदत्त के पुत्र भूरिश्रवा भी हैं।Your good self, Bhishma, Karna, the victorious Kripa, Ashwatthama, Vikarna, and the son of Somadatta are among our warriors.
1.9अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥इनके अतिरिक्त अनेक वीर मेरे लिए अपने प्राण त्यागने को तैयार हैं। वे विभिन्न शस्त्रों से सुसज्जित और युद्ध-कला में निपुण हैं।Many other heroes are ready to sacrifice their lives for my sake. They are equipped with various weapons and are skilled in warfare.
1.10अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥भीष्म द्वारा रक्षित हमारी सेना अपरिमित है, जबकि भीम द्वारा रक्षित इनकी सेना सीमित है।Our army, protected by Bhishma, is immeasurable, whereas their army, protected by Bhima, is limited.
1.11अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥आप सभी अपने-अपने मोर्चों पर उचित स्थान पर स्थित रहते हुए हर ओर से भीष्म पितामह की रक्षा करें।Therefore, all of you, stationed at your respective positions, must protect Bhishma from every side.
1.12तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः । सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥दुर्योधन के मन में उत्साह उत्पन्न करते हुए कुरुवंश के वृद्ध, प्रतापी पितामह भीष्म ने सिंह की गर्जना के समान ऊँची ध्वनि करके शंख बजाया।To encourage Duryodhana, the mighty and venerable Bhishma, elder of the Kuru dynasty, roared like a lion and blew his conch loudly.
1.13ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥इसके बाद शंख, नगाड़े, ढोल, आनक और गोमुख आदि वाद्य अचानक एक साथ बज उठे और उनका शब्द अत्यंत भयंकर हो गया।Then conches, kettledrums, drums, horns, and other instruments sounded together, creating a tremendous uproar.
1.14ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ । माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥इसके बाद श्वेत घोड़ों से जुते भव्य रथ में बैठे श्रीकृष्ण और अर्जुन ने अपने दिव्य शंख बजाए।Then Krishna and Arjuna, seated in a magnificent chariot drawn by white horses, blew their divine conches.
1.15पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः । पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥श्रीकृष्ण ने पाञ्चजन्य, अर्जुन ने देवदत्त और भयंकर कर्म करने वाले भीम ने पौण्ड्र नामक विशाल शंख बजाया।Krishna blew Panchajanya, Arjuna blew Devadatta, and mighty Bhima, the doer of formidable deeds, blew the great conch Paundra.
1.16अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥कुन्ती-पुत्र राजा युधिष्ठिर ने अनन्तविजय शंख बजाया, जबकि नकुल और सहदेव ने सुघोष और मणिपुष्पक शंख बजाए।King Yudhishthira, son of Kunti, blew Anantavijaya, while Nakula and Sahadeva blew their conches, Sughosha and Manipushpaka.
1.17काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥श्रेष्ठ धनुर्धारी काशिराज, महारथी शिखण्डी, धृष्टद्युम्न, विराट और अजेय सात्यकि ने भी शंख बजाए।The great archer King of Kashi, the mighty Shikhandi, Dhrishtadyumna, Virata, and the unconquered Satyaki also blew their conches.
1.18द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥हे राजन्! द्रुपद, द्रौपदी के पुत्रों और महाबाहु अभिमन्यु ने भी अपने-अपने शंख बजाए।O King, Drupada, the sons of Draupadi, and the mighty-armed son of Subhadra each blew their respective conches.
1.19स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् ॥उस भयंकर ध्वनि ने धृतराष्ट्र के पुत्रों के हृदय विदीर्ण कर दिए और आकाश तथा पृथ्वी को गुंजायमान कर दिया।The tumultuous sound reverberated through heaven and earth, shattering the hearts of Dhritarashtra’s sons.
1.20अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः । हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ॥हे राजन्! इसके बाद हनुमान के चिह्न वाली ध्वजा धारण किए अर्जुन ने युद्ध के लिए तैयार धृतराष्ट्र के पुत्रों को देखा। जब शस्त्र चलने ही वाले थे, तब उसने धनुष उठाकर श्रीकृष्ण से ये शब्द कहे।O King, seeing Dhritarashtra’s sons arrayed for battle, Arjuna, whose banner bore Hanuman, raised his bow as the clash of weapons was about to begin and spoke to Krishna.
1.21अर्जुन उवाच । सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥अर्जुन ने कहा: हे अच्युत! मेरा रथ दोनों सेनाओं के बीच में खड़ा कीजिए।Arjuna said: O Achyuta, place my chariot between the two armies.
1.22यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् । कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ताकि मैं उन लोगों को देख सकूँ जो यहाँ युद्ध करने के लिए खड़े हैं और जान सकूँ कि इस युद्ध में मुझे किन-किन से लड़ना है।Let me look at those who stand here eager to fight, and see whom I must face in this battle.
1.23योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः । धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥मैं उन लोगों को देखना चाहता हूँ जो यहाँ युद्ध करने आए हैं और दुर्बुद्धि दुर्योधन का पक्ष लेकर उसे प्रसन्न करना चाहते हैं।I wish to observe those who have assembled here to fight, seeking to please the misguided son of Dhritarashtra.
1.24सञ्जय उवाच । एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥संजय ने कहा: हे भरतवंशी! अर्जुन के ऐसा कहने पर श्रीकृष्ण ने उस उत्तम रथ को दोनों सेनाओं के बीच में खड़ा कर दिया।Sanjaya said: O descendant of Bharata, having been addressed thus by Arjuna, Krishna placed the magnificent chariot between the two armies.
1.25भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥भीष्म, द्रोण और अन्य सभी राजाओं के सामने रथ रोककर श्रीकृष्ण ने कहा: हे पार्थ! यहाँ एकत्र हुए कुरुवंशियों को देखो।In front of Bhishma, Drona, and all the other kings, Krishna said: O Partha, behold the Kurus assembled here.
1.26तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् । आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥वहाँ अर्जुन ने दोनों सेनाओं में अपने पिता-समान संबंधियों, पितामहों, आचार्यों, मामाओं, भाइयों, पुत्रों, पौत्रों और मित्रों को खड़ा देखा।There Arjuna saw, standing in both armies, his fathers and grandfathers, teachers, maternal uncles, brothers, sons, grandsons, and friends.
1.27श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥उसने दोनों सेनाओं में अपने श्वसुरों और शुभचिंतकों को भी देखा। अपने सभी संबंधियों को सामने खड़ा देखकर कुन्ती-पुत्र अर्जुन करुणा से भर गया।He also saw fathers-in-law and well-wishers in both armies. Seeing all his relatives standing before him, Arjuna, son of Kunti, was overcome with compassion.
1.28कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् । अर्जुन उवाच । दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥अत्यंत करुणा और शोक से भरकर अर्जुन ने कहा: हे कृष्ण! अपने ही लोगों को युद्ध करने के लिए यहाँ उपस्थित देखकर…Overwhelmed with compassion and grief, Arjuna said: O Krishna, seeing my own people gathered here, eager to fight…
1.29सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति । वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥मेरे अंग शिथिल हो रहे हैं, मेरा मुँह सूख रहा है, शरीर काँप रहा है और रोंगटे खड़े हो रहे हैं।My limbs are weakening, my mouth is drying up, my body is trembling, and my hair is standing on end.
1.30गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥मेरा गांडीव धनुष हाथ से फिसल रहा है, त्वचा जल रही है, मैं खड़ा नहीं रह पा रहा हूँ और मेरा मन मानो चक्कर खा रहा है।My bow, Gandiva, is slipping from my hand, my skin is burning, I cannot remain steady, and my mind seems to whirl.
1.31निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव । न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥हे केशव! मुझे अशुभ संकेत दिखाई दे रहे हैं। युद्ध में अपने ही लोगों को मारने से मुझे कोई कल्याण दिखाई नहीं देता।O Keshava, I see ill omens, and I foresee no good in killing my own people in battle.
1.32न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च । किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥हे कृष्ण! मुझे न विजय चाहिए, न राज्य और न सुख। हे गोविन्द! जब अपने ही लोग नहीं रहेंगे, तो राज्य, भोग या जीवन का क्या लाभ?O Krishna, I desire neither victory, kingdom, nor pleasures. O Govinda, what use are kingdom, enjoyment, or life to us?
1.33येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च । त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥जिनके लिए हम राज्य, भोग और सुख चाहते हैं, वे ही लोग अपने प्राणों और धन की परवाह किए बिना युद्ध में खड़े हैं।Those for whose sake we desire kingdom, pleasures, and happiness are standing here in battle, ready to risk their lives and wealth.
1.34आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः । मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥यहाँ हमारे आचार्य, पिता-समान बड़े, पुत्र, पितामह, मामा, श्वसुर, पौत्र, साले और अन्य संबंधी खड़े हैं।Here stand our teachers, elders, sons, grandfathers, maternal uncles, fathers-in-law, grandsons, brothers-in-law, and other relatives.
1.35एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥हे मधुसूदन! ये मुझे मार भी दें, तब भी मैं इन्हें मारना नहीं चाहता—तीनों लोकों के राज्य के लिए भी नहीं, फिर पृथ्वी के राज्य के लिए तो कहना ही क्या।O Madhusudana, I do not wish to kill them even if they kill me—not even for sovereignty over the three worlds, much less for the kingdom of the earth.
1.36निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन । पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥हे जनार्दन! धृतराष्ट्र के पुत्रों को मारकर हमें क्या प्रसन्नता मिलेगी? इन आक्रमणकारियों को मारने पर भी पाप ही हमें लगेगा।O Janardana, what joy would we gain by killing Dhritarashtra’s sons? Even if they are aggressors, killing them would bring sin upon us.
1.37तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥इसलिए अपने ही संबंधियों, धृतराष्ट्र के पुत्रों को मारना हमारे लिए उचित नहीं है। हे माधव! अपने लोगों को मारकर हम सुखी कैसे हो सकते हैं?Therefore, we should not kill our own relatives, the sons of Dhritarashtra. O Madhava, how could we be happy after killing our own people?
1.38यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥लोभ से जिनकी बुद्धि भ्रष्ट हो गई है, वे भले ही कुल के विनाश और मित्रों से विश्वासघात करने के दोष को न देख पा रहे हों…Though their minds are overcome by greed and they do not see the wrong in destroying families or betraying friends…
1.39कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् । कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥हे जनार्दन! जब हम कुल के विनाश से उत्पन्न दोष को स्पष्ट देखते हैं, तो हमें इस पाप से दूर रहने का विचार क्यों नहीं करना चाहिए?O Janardana, since we can clearly see the wrong caused by destroying families, why should we not turn away from this sin?
1.40कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥कुल के नष्ट होने पर उसके सनातन पारिवारिक धर्म और परंपराएँ नष्ट हो जाती हैं। धर्म के नष्ट होने पर पूरे कुल में अधर्म फैल जाता है।When a family is destroyed, its enduring traditions and duties perish. When dharma declines, unrighteousness overtakes the entire family.
1.41अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः । स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥हे कृष्ण! अधर्म बढ़ने से कुल की स्त्रियाँ असुरक्षित और दूषित हो जाती हैं; और हे वार्ष्णेय, ऐसी स्थिति में वर्णसंकर उत्पन्न होता है।O Krishna, when unrighteousness prevails, the women of the family are corrupted; and, O descendant of Vrishni, this leads to the mixing of social classes.
1.42सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च । पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥वर्णसंकर कुल का विनाश करने वालों और उनके कुल को नरक की ओर ले जाता है। पिण्डदान और जलदान जैसी परंपराएँ छूट जाने से उनके पितर भी पतित हो जाते हैं।Such social disorder leads the destroyers of the family and the family itself toward hell. The ancestors fall when the customary offerings of food and water cease.
1.43दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः । उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥कुल का विनाश करने वालों के इन दोषों और वर्णसंकर उत्पन्न होने से कुल की शाश्वत पारिवारिक परंपराएँ तथा सामाजिक कर्तव्य नष्ट हो जाते हैं।Through these faults caused by family destroyers and social disorder, the enduring family traditions and social duties are destroyed.
1.44उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥हे जनार्दन! हमने सुना है कि जिन मनुष्यों के कुलधर्म नष्ट हो जाते हैं, उन्हें लंबे समय तक नरक में रहना पड़ता है।O Janardana, we have heard that those whose family traditions are destroyed dwell in hell for an indefinite period.
1.45अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् । यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥हाय! हम कितना बड़ा पाप करने को तैयार हो गए हैं—राज्य और सुख के लोभ में अपने ही संबंधियों को मारने के लिए उद्यत हैं।Alas! We have resolved to commit a great sin by becoming ready to kill our own relatives out of greed for kingdom and pleasure.
1.46यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥यदि शस्त्र धारण किए हुए धृतराष्ट्र के पुत्र युद्ध में निहत्थे और प्रतिकार न करने वाले मुझे मार दें, तो वह मेरे लिए अधिक कल्याणकारी होगा।If the armed sons of Dhritarashtra were to kill me in battle while I am unarmed and offer no resistance, that would be better for me.
1.47सञ्जय उवाच । एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥संजय ने कहा: ऐसा कहकर शोक से व्याकुल मन वाले अर्जुन ने धनुष और बाण त्याग दिए और युद्धभूमि में अपने रथ के आसन पर बैठ गया।Sanjaya said: Having spoken thus, Arjuna, his mind overwhelmed with sorrow, cast aside his bow and arrows and sat down on the seat of his chariot on the battlefield.